1. Str. 355. 10 VIII 1689 r. 2. Str. 356. 12 VIII 1689 r. Kłótnia kobiet w browarze Żyda Rysia. Wyrok – więzienie. Dwa ważne słowa Marcinowej Sawińskiej, które wiele powiedziały o modliborskim browarnictwie.

Tym razem – o browarach w Modliborzycach. Mamy, co prawda, dwa protokóły dotyczące awantury w browarze Żyda Rysia, ale opis zdarzenia dokonany przez protokólanta jest tak mętny i fragmentaryczny, że trudno się czyta te protokóły i trudno dociec, o co była ta kłótnia. Oczywiście nie jest to tylko jego winą, ale i kobiet, które w emocjonalny, chaotyczny sposób przedstawiły przebieg wydarzeń w tym browarze. Niemniej jest w nich kilka cennych informacji dotyczących piwowarstwa w Modliborzycach (właściwie to tylko dwa ważne słowa). Skupmy się więc na produkcji piwa.

Wiemy już, że w Modliborzycach w owym czasie było kilka browarów należących do Żydów (tutaj mamy browar Żyda Abrama Hony, albo Chony, zwanego Rysiem). Musiała więc być ostra walka konkurencyjna na tak małym rynku, jakim były Modliborzyce i okolice. Jeżeli weźmie się jeszcze pod uwagę fakt, że browary były również w pobliskim Janowie (a piwo robiły przednie) i – co prawda, dość odległe, ale sławą sięgające daleko poza Lubelszczyznę, browary biłgorajskie produkujące sławne piwo zielone – to można sobie wyobrazić, że i piwo pochodzące z browarów modliborskich musiało być przyzwoite. Browarnicy musieli być raczej dobrymi rzemieślnikami. Przypomnijmy sobie, że niedawno przed sądem była sprawa, w której właściciel browaru żądał odszkodowania od pracownika, który pomylił słody – do słodu gorzelnianego dosypał słodu piwnego. Oznacza to przecież, że ściśle przestrzegano istniejącej receptury. W słodzie browarnianym zdecydowaną większość stanowił jęczmień, a żyto stanowiło resztę (Tu zauważmy, że do produkcji piwa, również wtedy w Polsce, stosowano różne słody, ale żyto było raczej wyjątkiem – częściej od żyta stosowano pszenicę, w niektórych przypadkach stosowano nawet wyłącznie słód pszeniczny). Odwrotnie było w przypadku słodu gorzelnianego (Tu znowu zauważmy, że do produkcji modliborskiej przepalanki, do słodu żytniego dodawano słodu jęczmiennego – jak do whisky), ale o tym może później. Nie istnieje chyba nigdzie publikacja z recepturą, która była stosowana w Modliborzycach. Nie wiemy nawet, czy browarnicy byli zrzeszeni w cechu. Skoro receptura była tak ściśle przestrzegana, to możemy sobie jednak wyobrazić, jak mogła wyglądać – na przykładzie analogicznej, jaka obowiązywała w owym czasie w Pszczynie na Ślasku. Przy okazji zwróćmy uwagę, czy bardzo różniła się „ślunsko godka” od modliborskiej gwary małopolskiej (modliborscy osadnicy pochodzili w większości zza Wisły i Sanu). Oto fragmenty instrukcji z 1690 r. dla pomocnika piwowara miejskiego w Pszczynie (z Wikipedii):

(...) 2) Powinność Jego iest y byćma kiedy Piwo do warzenia przeipadać będzie, ze Słodownikiem Do Słodownie iść Słód Zgotowany należycie odmierzić y Do warów napełnić, a potem 3) Ze Słodownikiem Do Młyna Zaprowadzić y Młyn tak przeisposobić, Żeby Zwyczainie a niemiałko Zmełty był a Szrot niejakiej Szkody obecney nieponosił (...) A gdy 4) Piwo zwarzone być ma potrzeba Dwa dni przedtym w Browarze Znaznie wymyść wszystkie Naczenia pościerać Panew także Zaopatrzić y Snaznam mieć żeby naniey Żadna Szkoda nieznaidowała się. (...) 6) Gdy Piwo warzone być ma powinien przodkiem niżeli wody do Panwie naleje onę Dobrze płatem powycierać, a potem napełniwszy wodom podpalić. (...) wodę na Meysz odwarzować y wczasnie ze Słodownikiem z Panwie do Kadzi wybiać y do kadzi Słod z Mełty zwyczainie porosypować a Dobrze pomieszawszy y Rozdrobiwszy, znowu ze Słodownikiem Jakomu poręczy na Panew wracać, asz się Piwo należycie odwarzy Jako tesz, 8) około smażenia Chmiela to konać y pełnić ma, co iemu Słodownik każe 9) Po odlaciu tegoż Chmiela maią obadwa tosz odchmielone Piwo na nowo z teiże Piwnei kadzi Do Panwie na Pięć Razy Cofać, po wykonaniu tychże Piąciu Razach 10) Powinni będemy oba ze Słatkiem steiże Piwnei kadzi na kać(!) Młutnąm (...) odwarzone Piwo Dla ustania Młota y Glonu odliwać 11) Co gdy sie Piwo Należycie wteiże Młotney kadzi Do Spuszczania Ustoi Dopiro Takowe Piwo Przes Pomocnika u Przeitomności Słatka Spuszczone Być ma na snazne, a potem Skoryta Dotei Pirwszei na Ustani Spotku a Dość miaru Piwa wszakże Dopiro gdy Tak wkadzi Jak i w katkach ostydnie należycie wtąże wymierzoną kać zbić Powinny 12) Gdy sie Tosz Piwo zbije Powinien Dać znać Panom Narządzonem Piwnem Dozorcom żeby Takowe Podług wizeru obaczyć mogli 13) Po odwarzeniu Piwa Powinien Jest Nanowo Snaszney wody na Półtorey Panwie Naprzedni Teszbir na Młoto jedynie odwarzić Sktórego odwarzonego Teszbiru ma na deputaty Nalań Panom Accisnikom Jako Panu wybirczemu Jeden Dzber, Panie Einemerzwi Dzber Contralorowi Dzber Cassyrerowi Dzber...
Burmistrz y Raicy Miasta Pszczyny

Czego dowiadujemy się z poniższych protokołów o produkcji piwa? Już wiemy, że używano słodu jęczmiennego z dodatkiem żytniego. W jakiej proporcji? Gdyby przyjąć wyliczenia sądu z tej wcześniejszej sprawy o pomieszaniu słodów, że dotyczyły one słodu gorzelnianego, który wsypano jako browarniany, po czym wyrzucono, bo nie nadawał się do produkcji piwa (może naczynia były już zajęte w procesie produkcji piwa i słód się zmarnował?), to wyglądałoby to tak:

Żyła miał zapłacić za półgarca żyta i za ćwierć jęczmienia (czyli zmarnowało się niecałe 2 litry żyta i ok. 30 litrów jęczmienia), a więc proporcja wynosi 1,9 do 30.

Mamy w protokóle, w zeznaniu Marcinowej Sawińskiej, że przyszła do browaru po młoto (młóto), inaczej wysłodziny, czyli nierozpuszczalne składniki zacieru w postaci osadu z łusek, kiełków i drobin słodu powstające w kadzi filtracyjnej. Dalej winiarka Rysia powiedziała: „masz ty wywarki”, czyli stałe resztki pozostałe po gotowaniu brzeczki (przefiltrowany zacier) z chmielem w kotle warzelnym. Czyli w procesie warzenia piwa gotowano brzeczkę z chmielem (Nie tak jak niektóre dzisiejsze browary, które zamiast chmielu nadal dodają żółć bydlęcą). Dowiadujemy się też, że resztki pozostałe po warzeniu piwa były sprzedawane miejscowej ludności, a z innych protokółów dowiadujemy się, że piwo to było masowo pite w karczmie u Rysia, a nawet konewkami kupowane na wynos.

Teraz dwa protokóły – jeden z 10 sierpnia zawierający protestację Czamarzyny i zeznania trzech kobiet, które były świadkami zajścia, i drugi – z 12 sierpnia zawierający dekret sądu.

qunta – quinta;
mieyska – mieszczka;
młoto – młóto;
wniweces mię obrociła – obróciłaś mnie w niwecz;
łorzyc wdzieszkę – nakładać w dzieżkę;
ktores zgnoięła – które żeś zgnoiła;
niebezco – nie przez co;
nisko – ni skąd;
zCamarzyney – od Czamarzyny;
tasz – taż, ta sama (partykuła wzmacniająca);
inoppositum – przeciwnie;
amuszeć – a muszę cię;
controwesiey – controwersiey;
wrzeciąć – wrzeciądz (zamknięcie);
winy dać – dać karę.

1.

ACtum F-ra Qunta ipso Festo Sancti Laurenti
Martiris proxa et. 10 Augusti AD 1689

Do Vrzędu y Xiąg NinieySzych Woytowskich Ławniczych Radzieckych Modliboskych przyszedSzy y Stanąwszy osobliwię Vczciwa Regina Czamarzyna Wdowa Miesczka Modliboska prosiła Vrzędu aby iey swiadectwo było opisane przeciwko Bartoszowey Winiarce Abramowey alias Rysiney

1 Swiadek Vczciwa Maryna Marcinowa Sawinska Mieyska Modliboska zeznała pod sumieniem przed znakiem meki Panskiey wte słowa ySz ia przyszła do browaru po młoto do Rysia przyszła teSz y winiarka Rysina y poczeła Młoto łorzyc(?) wdzieSzkę sobie ktorey Rysia rzekła niebierz młota maSz ty wywarki mnię iak wodę daieSz rzadkie a sobie y ludziom gestę przedaieSz wniweces mię obrociła zepsowałas mi słodow Trzy Ktores zgnoięła Ktorey Winiarka odpowiedziała Pani niebezco ty gniewasz się nanas tylko bez ludzi złych a Camarzyna stała niemowiący nic potym winiarka rzekła idący iuSz zbrowaru zaglądaią do mnie Sparami bes scianę bezedrzwi ale Uczynię tak ze Vkropu nalewkę nabrawSzy wyparzę slepię y Camarzyna wyszła zanią tam się przemawiały zsobą

2 Swiadek Vczciwa Grzegorzowa Woytowicowa Mieyska Modliboska zeznała pod przysięgą Cielesną, wtę słowa ySz ia siędziałam na?? zchlebem wtym przyszła Rysina Winiarka y rzekłam iey Pani oddaycie mi groSzy 4 Ktora iey zas odpowiedziała wywarkow sobie wezmieSz zanię Grzeskowa zaś rzekła niebędę brała bo tylko KlnieSz Winiarka odpowiedziała nisko tego niemaSz tylko zCamarzyney Grześkowa rzekła nieprawda od Bienkowskiey iato słyszała potym winiarka spytałała Czyie to Iabka Camarzyney powiedziały iey aSz ona porwana tam Czartęm przekletym Co y opanuią

Item Chaia Corka Abrama Zyda zeznała teSłowa ySz Kiedybym ta była Czamarzyną w Winiarni ta zastała tobym iey slepię warem wyparzyła to Winiarka taSz mówiła

2.

ACtum F-ra Sexta post Festum Sancti Laurenti Mar
tiris prox-a et 12 Augusti Anno D-ni 1689 .

Przed Vrząd y Acta NinieySze Woytowskie Ławniczę Radzieckie Modliboskie przyszedSzy osobliwie y StanąwSzy Vczciwa Regina Czamarzyna wdowa Mieyska Modliboska Actorka przełozyła Skargę na Barthoszową Winiarkę Abrama Zyda alias Rysinę ySz ona nawielu mieyscach wazyła się tąSz Reginę Czamarzynę Słowami zelzyc y zesromocic przeciwko Ktorey y Swiatki Stawiła Inoppositum odpowiedziała BarthoSzowa Winiarka ySz ia nietobie mowiła ale ty mnie więcey mowisz nie Uczciwych Słow amuszeć scierpiec

Sąd wysłuchawSzy obudwu Stron Controwesiey y prepositiey Skargi tak decretem swym nakazali poniewaSz obiedwie Stronie domawiały sobie y zadawały słowa nieSłuSznę Tedy Pani Barthoszowa ma iść do wiezienia za wrzeciąć a Pani Regina Camarzyna nadobrowolnę więzienię ztamtąd tam siedziec dzien Pani Barthoszowa ma się poręczyc iako ma Panią Reginę przeprosic y nakładow Złoty 1 wrocic y obiedwie Stronie po tymze wyręczęniu po pułfunta wosku do Koscioła Winy dać A Vrzędowi popułgrzywny A po wykonaniu przeprosby powinny Vadium między Sobą zapisać